CYP2D6 Genotyping ในประชากรไทย: พื้นฐานทางเภสัชพันธุศาสตร์และการเปรียบเทียบแพลตฟอร์มการตรวจวิเคราะห์

Blog 11 February 2026 Hits: 8 1 minute read

ในบรรดายีนที่เกี่ยวข้องกับการเมแทบอลิซึมของยา ยีน CYP2D6 จัดเป็นยีนที่มีความหลากหลายทางพันธุกรรมสูง (highly polymorphic gene) และมีความสำคัญเชิงคลินิกอย่างมาก เนื่องจากเกี่ยวข้องกับการเมแทบอลิซึมของยาที่ใช้กันอย่างแพร่หลาย

เภสัชพันธุศาสตร์ (Pharmacogenomics)
เป็นศาสตร์ที่ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างความแปรปรวนทางพันธุกรรมกับการตอบสนองต่อยา ความแตกต่างเพียงเล็กน้อยในลำดับดีเอ็นเอ เช่น Single Nucleotide Polymorphisms (SNPs) การแทรก (insertion) การขาดหาย (deletion) หรือการเพิ่มจำนวนยีน (gene duplication) สามารถส่งผลต่อโครงสร้างและการทำงานของโปรตีนหรือเอนไซม์ที่เกี่ยวข้องกับเมแทบอลิซึมของยา ทำให้ผู้ป่วยที่ได้รับยาชนิดเดียวกันมีประสิทธิผลและความเสี่ยงต่ออาการไม่พึงประสงค์แตกต่างกัน แนวคิดนี้เป็นรากฐานของ Personalized Medicine

ความสำคัญของยีน CYP2D6
ยีน CYP2D6 ตั้งอยู่บนโครโมโซม 22q13.1 มีความยาวประมาณ 4,383 คู่เบส ประกอบด้วย 9 exons และเข้ารหัสโปรตีนขนาด 497 กรดอะมิโน จัดเป็นยีนที่มีความหลากหลายสูง (highly polymorphic gene)

CYP2D6 มีบทบาทสำคัญในการเปลี่ยนยา (drug metabolism) ให้เป็นเมตาบอไลท์ ทั้งในกรณีที่

เมตาบอไลท์เป็นสารออกฤทธิ์ (เช่น codeine → morphine)
หรือยาต้นแบบ (parent drug) เป็นสารออกฤทธิ์โดยตรง

ความแปรปรวนของ CYP2D6 ส่งผลให้เกิดความแตกต่างของ metabolizer phenotype ได้แก่

Poor metabolizer (PM) – ไม่มีการทำงานของเอนไซม์
Intermediate metabolizer (IM) – การทำงานลดลง
Normal/Extensive metabolizer (NM/EM) – การทำงานปกติ
Ultrarapid metabolizer (UM) – การทำงานสูงกว่าปกติ (มักเกิดจาก gene duplication)

ความแตกต่างของ metabolizer phenotype มีผลโดยตรงต่อระดับยาในกระแสเลือด ประสิทธิภาพการรักษา และความเสี่ยงต่อพิษของยา

ตัวอย่างความสำคัญเชิงคลินิกของ CYP2D6

ยาต้านซึมเศร้า (tricyclic antidepressants, SSRIs บางชนิด)
ยาต้านอาการทางจิต (antipsychotics)
ยาต้านหัวใจเต้นผิดจังหวะ (antiarrhythmics)
β-adrenergic antagonists
ยาระงับปวดชนิด prodrug เช่น codeine

ดังนั้น การทราบจีโนไทป์ CYP2D6 มีความสำคัญต่อการเลือกชนิดยาและการปรับขนาดยาอย่างเหมาะสม

การศึกษา CYP2D6 ในประชากรไทย
งานวิจัยโดยคณะแพทยศาสตร์รามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล ศึกษาความแปรปรวนของ CYP2D6 ในประชากรไทยที่ไม่เกี่ยวข้องทางสายเลือดจำนวน 920 ราย

วัตถุประสงค์หลัก

วิเคราะห์ความถี่ของอัลลีลและจีโนไทป์ CYP2D6 ในประชากรไทย
เปรียบเทียบประสิทธิภาพของแพลตฟอร์มการตรวจ 4 ประเภท

แพลตฟอร์มที่ใช้ในการวิเคราะห์

Luminex xTAG® v3 – เทคโนโลยี bead-based multiplex genotyping
AmpliChip CYP450® Test – DNA microarray
TaqMan® SNP genotyping (real-time PCR) – allele discrimination assay
MassARRAY® iPLEX PGx 68 – MALDI-TOF mass spectrometry-based genotyping

ผลการศึกษา

ข้อมูลจากการศึกษาซึ่งเป็นกลุ่มประชากรขนาดใหญ่ทำให้ได้ข้อมูล dataset ขนาดใหญ่ของ CYP2D6 ประกอบด้วย อัลลีล (alleles) และความถี่จีโนไทป์ (genotype frequencies)
อัลลีล และคู่ของอัลลีล ที่พบบ่อยได้แก่ CYP2D6 *10, *1, *2, *5, *41 and *1/*10, *10/*10, *2/*10, *5/*10, *10/*41 ตามลำดับ

การเปรียบเทียบแพลตฟอร์ม

Luminex xTAG® v3 และ TaqMan SNP เป็นการใช้เทคนิค real-time PCR ให้ผลสอดคล้องกัน
MassARRAY®ให้ผล Copy Number Variation (CNV) แตกต่างจาก Platform อื่นโดยให้ผลของ copy number สูงที่สุด

การมีข้อมูลความถี่อัลลีลและจีโนไทป์ของ CYP2D6 ในประชากรไทยช่วยสนับสนุนการพัฒนาแนวทางการใช้ยาเฉพาะประชากร (population-specific pharmacogenetic guideline) และสามารถใช้เป็นฐานข้อมูลสำหรับการประเมินภาระความเสี่ยงของ ADRs ในระดับประเทศ

นอกจากนี้ การเลือกใช้แพลตฟอร์มที่เหมาะสมมีความสำคัญต่อความแม่นยำในการจำแนก metabolizer phenotype โดยเฉพาะในกรณีที่ต้องตรวจ CNV หรือ hybrid alleles ซึ่งมีผลโดยตรงต่อการคำนวณ activity score

ยีน CYP2D6 เป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดความแตกต่างในการตอบสนองต่อยาในระดับบุคคล การศึกษาในประชากรไทยจำนวนมากกว่า 900 ราย มีคุณค่าต่อ

การนำเภสัชพันธุศาสตร์เข้าสู่เวชปฏิบัติ
การพัฒนาแนวทางการใช้ยาแบบเฉพาะบุคคล
การลดความเสี่ยงต่ออาการไม่พึงประสงค์จากยา
การสนับสนุนระบบสาธารณสุขไทยสู่การแพทย์แม่นยำอย่างยั่งยืน

อ้างอิง

Chamnanphon, M., Gaedigk, A., Vanwong, N., Nuntamool, N., Hongkaew, Y., Puangpetch, A., & Sukasem, C. (2018). CYP2D6 genotype analysis of a Thai population: platform comparison. Pharmacogenomics, 19(12), 947–960. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29992861/