Image20260219-thalassemia2

รู้จักกับโรคธาลัสซีเมีย ตอนที่ 2

Blog Hits: 5 1 minute read

รู้จักกับโรคธาลัสซีเมียให้มากขึ้น
จากตอนที่ 1 ผู้อ่านได้เข้าใจสาเหตุและชนิดของโรคธาลัสซีเมียพอสังเขป พร้อมกับเทคนิคการตรวจวิเคราะห์ MassArray แล้ว สำหรับตอนที่สองนี้จะเจาะลึกโรคนี้กันมากขึ้นอีกนิด พร้อมกับอีกเทคโนโลยีการตรวจธาลัสซีเมีย 

ยีนที่เกี่ยวข้องกับธาลัสซีเมียอัลฟาสองตัว HBA1 และ HBA2 ตั้งอยู่บนโครโมโซม 16 และยีนที่เกี่ยวข้องกับเบต้าธาลัสซีเมียหนึ่งยีน HBB ตั้งอยู่บนโครโมโซม 11

Two Alpha thalassemia related genes, HBA1 and HBA2 are located on chromosome 16 and one Beta thalassemia related gene, HBB is located on chromosome 11.

ภาพ 1  ยีนที่เกี่ยวข้องกับธาลัสซีเมีย (3billion.io)

ฮีโมโกลบินที่พบในปริมาณประมาณ 98% หรือฮีโมโกลบิน Hb A เป็นฮีโมโกลบินหลักที่ประกอบด้วยหน่วยย่อยแอลฟาและเบต้าอย่างละสองหน่วย ซึ่งถูกสร้างจากยีนบนโครโมโซมที่ 16 และ 11 ตามลำดับ 

ความชุกของโรคธาลัสซีเมีย

Map showing the different prevalence of each thalassemia according to regions and different ethnic groups.

ภาพ 2 แผนที่แสดงความชุกของโรคธาลัสซีเมียแต่ละชนิดที่แตกต่างกันตามภูมิภาคและกลุ่มชาติพันธุ์ (3billion.io)

 

ธาลัสซีเมียในผู้ใหญ่ จะแบ่งออกเป็นสองรูปหากยึดจากการกลายพันธ์ุของยีนบนโครโมโซม นั่นคือชนิดแอลฟา (α) และ เบต้า (β) โดยพบว่า

  • ชนิดแอลฟา พบได้บ่อยในประชากรอาเซียน และแอฟริกาใต้
  • ชนิดเบต้า พบได้บ่อยในประชากรเชื้อสายเมดิเตอร์เรเนียน และเอเชียใต้

ธาลัสซีเมียชนิดแอลฟา

ความรุนแรงของอาการจึงแตกต่างกันไปตามการกลายพันธุ์ที่เป็นไปได้สี่แบบในยีน HBA1 และ HBA2

Because of the complex inheritance pattern, the severity of symptoms also differs according to the four possible combinations of mutations in gene HBA1 and HBA2.

ภาพ 3 แสดงความรุนแรงของธาลัสซีเมียชนิดแอลฟา ความรุนแรงขึ้นอยู่กับจำนวนยีนที่กลายพันธุ์ (เส้นประ) โดย

  • Carrier คือ พาหะโรคธาลัสซีเมีย ไม่มีอาการใดๆเกิดขึ้นหากมีสุขภาพดี แต่สามารถถ่ายทอดสู่รุ่นลูกหลานได้
  • Alpha thalassemia minor คือ ภาวะธาลัสซีเมียแฝง อาจพบภาวะโลหิตจางเล็กน้อย
  • Hb H เกิดจากการกลายพันธุ์ถึงสามยีน ทำให้เกิดการขาดแคลนหน่วยแอลฟาอย่างรุนแรง เป็นภาวะโลหิตจางเรื้อรัง และส่งผลต่อกระดูก ผู้ป่วยจึงจำเป็นต้องถ่ายเลือดสม่ำเสมอตลอดชีวิต
  • Alpha thalassemia major หรือการที่ไม่สามารถผลิตหน่วยแอลฟาได้เลย หากเกิดกับเด็กในครรภ์ถ้าไม่แท้งก็มีชีวิตอยู่ได้ไม่นาน

โรคธาลัสซีเมียชนิดแอลฟา ในประชากรไทยและอาเซียน

ความผิดอันเกิดจากยีนแอลฟาโกลบิน ส่วนใหญ่พบว่ามักเกิดจากการขาดหายของแอลฟาโกลบินยีน ซึ่งการขาดหายไปของตำแหน่งเดียวส่งผลให้การสร้างหน่วยแอลฟาได้น้อยกว่าปกติ เรียกว่า แอลฟาธาลัสซีเมีย 2 หากเกิดการขาดหายสองตำแหน่งบนโครโมโซมเดียวกัน จะเรียกว่า แอลฟาธาลัสซีเมีย 1 

ในประเทศไทยอุบัติการแอลฟาธาลัสซีเมีย 1 ที่พบบ่อยคือชนิด SEA deletion ซึ่งมีการขาดหายของ DNA มากกว่า 17.5 kb ส่วนการขาดหายของ DNA ชนิด Thai deletion พบได้น้อยกว่า 

 เทคโนโลยีหนึ่งที่สามารถตรวจยืนยันภาวะแอลฟาธาลัสซีเมีย 1 คือ Kompettitive Allele Specific PCR (KASP™) ซึ่งเป็นเทคโนโลยี Genotyping อันเป็นลิขสิทธิ์เฉพาะของบริษัท LGC จากสหราชอาณาจักร เป็นนวัตกรรมใหม่ที่พัฒนาขึ้นเพื่อตรวจวิเคราะห์ DNA Marker ชนิด Single Nucleotide Polymorphism (SNPs) และ Insertion - Deletion (InDel) โดยอาศัยเทคนิค Fluorescence Based Genotyping 

 KASP technology

เทคโนโลยี KASP™ Genotyping ประกอบด้วยสามองค์ประกอบ ได้แก่

  • DNA ตัวอย่าง
  • KASP™ Assay Mix ที่มีไพร์เมอร์ของตำแหน่งที่สนใจ
  • KASP™ Master Mix

ความพิเศษของ KASP™ อยู่ที่การออกแบบไพร์เมอร์ให้มีความจำเพาะต่อ SNPs, InDel หรือตำแหน่งที่กลายพันธุ์ ขั้นตอนการวิเคราะห์จะประกอบด้วย

  • การสกัดสารพันธุกรรม
  • การทำ PCR
  • การวิเคราะห์ผลด้วย Endpoint Genotyping ด้วยเครื่อง Plate Reader หรือ Real-time PCR ที่มีโปรแกรมสนับสนุนการวิเคราะห์ Endpoint Genotyping

ในปัจจุบันการตรวจ Allele Specific PCR นั้นได้ถูกนำมาใช้ประโยชน์อย่างมากในการทำ Genotyping เช่นการตรวจวินิจฉัยโรคมะเร็ง หรือการนำมาใช้ทางด้านเภสัชจลนศาสตร์ เพื่อดูการตอบสนองต่อยาในคนไข้แต่ละคน

จุดเด่นของเทคโนโลยี KASP™

  • KASP™ ใช้ระบบการรายงานผลแบบสากล ไม่ซับซ้อน
  • ใช้ปริมาณ DNA เพียงแค่ 10 นาโนกรัมต่อ SNP
  • ปริมาณสารเคมีชนิดต่างๆ ใช้ในปริมานน้อย ประหยัดค่าใช้จ่าย
  • ใช้การติดฉลากสี FAM™ และ HEX™ เพื่อการทำ Cluster Analysis