เมื่อเตียงนอนที่คุณซุกตัวทุกคืน อาจกลายเป็นแหล่งเพาะเชื้อ

กลายเป็นกระแสทอล์กออฟเดอะทาวน์ที่ผู้คนบนโลกออนไลน์ต่างพากันพูดถึงและแชร์ต่อกันเป็นจำนวนมาก สำหรับภาพไวรัลของ “ที่นอนสีชมพูและหมอนโดเรมอน” จากประเด็นข่าวลือข่าวร้อนในสังคมปัจจุบัน ซึ่งทำเอาหลายคนหลุดโฟกัสไปกับองค์ประกอบภาพและเรื่องราวเบื้องหลัง

ทว่าหากเราลองถอยออกมาหนึ่งก้าว แล้วเปลี่ยนแว่นตามามองภาพเหตุการณ์เดียวกันนี้ผ่านเลนส์ของวิทยาศาสตร์การแพทย์ นิติวิทยาศาสตร์ และการตรวจพิสูจน์หลักฐาน สิ่งที่น่าสนใจและชวนให้ค้นหาคำตอบไม่แพ้เงื่อนงำในคดี ก็คือ “ร่องรอยทางชีวภาพ” (Biological Traces) ที่ถูกทิ้งไว้บนเครื่องนอนเหล่านั้น

ในโลกความเป็นจริงที่เราใช้ชีวิตอยู่ทุกวัน ผ้าปูที่นอน ฟูก หมอน ผ้าห่ม หรือแม้กระทั่งตุ๊กตาตัวโปรดที่เราโอบกอดเพื่อความอบอุ่นในทุกค่ำคืน ไม่ต่างอะไรกับ “แหล่งสะสมจุลชีพ” ขนาดมหึมาที่เติบโตขยายพันธุ์อย่างเงียบเชียบ โดยมีปัจจัยสนับสนุนหลักมาจากคราบไคล เซลล์ผิวหนังที่ตายแล้วและหลุดลอกออกมาในแต่ละวัน (Desquamated Epithelial Cells) รวมถึงน้ำมันจากชั้นผิว (Sebum) และความชื้นจากหยาดเหงื่อหรือลมหายใจของเราเอง สิ่งเหล่านี้คือสารอาหารชั้นเลิศที่หล่อเลี้ยงสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กและจุลชีพก่อโรคให้ทวีจำนวนขึ้นอย่างมหาศาลโดยที่เราไม่ทันรู้ตัว

สิ่งที่ซ่อนอยู่ใต้ผืนผ้า
หากนักวิทยาศาสตร์ทำเก็บตัวอย่างด้วยการปัดฝุ่นหรือตัดเศษผ้าชิ้นเล็กๆ จากหมอนโดเรมอนในที่เกิดเหตุไปส่องกล้องจุลทรรศน์กำลังขยายสูง หรือนำไปสกัดสารพันธุกรรม สิ่งที่จะถูกตรวจพบอย่างแน่นอนคือกลุ่มจุลชีพตัวร้าย 4 สายพันธุ์หลัก ที่สร้างผลกระทบต่อสุขภาพมนุษย์ทั้งในระยะสั้นและระยะยาว:
•    ไรฝุ่น (Dust Mites): สิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่ตาเปล่ามองแทบไม่เห็น ทว่าตัวการที่แท้จริงที่ก่อให้เกิดโรคภูมิแพ้ไม่ใช่ตัวไรฝุ่นเอง แต่คือ “มูล” ของมัน ในระดับอณูชีววิทยา มูลของไรฝุ่นประกอบไปด้วยโปรตีนเอนไซม์ตัวร้ายที่ชื่อว่า Der p 1 (Cysteine protease) ซึ่งมีความสามารถในการออกฤทธิ์ทางชีวเคมี ทำลายและย่อยสลายโปรตีนที่ทำหน้าที่เชื่อมต่อระหว่างเซลล์เยื่อบุทางเดินหายใจของมนุษย์ (Tight junctions เช่น โปรตีน Occludin และ Claudin) เมื่อปราการกั้นผิวเซลล์ฉีกขาด สารก่อภูมิแพ้ (Allergens) จึงสามารถแทรกซึมทะลุผ่านเข้าไปกระตุ้นเซลล์ในระบบภูมิคุ้มกันให้หลั่งแอนติบอดีชนิด IgE ออกมา นำไปสู่อาการแพ้รุนแรง คัดจมูก ไอจาม หรือจับหืด (Asthma Exacerbation) ในที่สุด
•    เชื้อรา (Fungi): ทุกครั้งที่เรานอนหลับด้วยสภาพผมที่ยังไม่แห้งสนิท หรือมีคราบน้ำลายสอลงบนหมอน ความชื้นจะสะสมอยู่ภายในเส้นใยผ้ากลายเป็นแหล่งกบดานชั้นดีของเชื้อรา โดยเฉพาะในกลุ่ม Aspergillus spp. เมื่อเรานอนสูดดมเอาสปอร์ที่มีขนาดเล็กมากของเชื้อราเหล่านี้เข้าไปในทางเดินหายใจ ในสภาวะร่างกายปกติ ระบบภูมิคุ้มกันด่านหน้าภายในปอดอย่างเซลล์จับกินขยะ (Alveolar Macrophages) จะคอยทำหน้าที่ดักจับและทำลายสปอร์ชิ้นเล็กๆ เหล่านั้นได้ทันท่วงที แต่หากช่วงไหนที่ร่างกายเผชิญภาวะอ่อนแอ พักผ่อนไม่เพียงพอ หรือมีภูมิคุ้มกันตก สปอร์เหล่านั้นจะเริ่มงอกเส้นใย (Hyphae) และหลั่งเอนไซม์ออกมาย่อยทำลายเนื้อเยื่อปอด ก่อให้เกิดโรคปอดอักเสบจากเชื้อรา หรือโรคภูมิแพ้เชื้อราที่รักษาได้ยาก
•    แบคทีเรีย (Bacteria): ปลอกหมอนที่สัมผัสกับใบหน้าซ้ำๆ ทุกคืนโดยไม่มีการซักทำความสะอาด จะกลายเป็นแหล่งสะสมของแบคทีเรียประจำถิ่นอย่าง Cutibacterium acnes ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการเปลี่ยนสิวอุดตันธรรมดาให้กลายเป็นสิวอักเสบเม็ดเป้งจากการเข้าไปทำปฏิกิริยากับน้ำมันใต้ผิวหนัง นอกจากนี้ ยังเป็นแหล่งกบดานของ Staphylococcus aureus แบคทีเรียก่อโรคที่เป็นตัวการร้ายในการเปลี่ยนแผลถลอกขนาดเล็ก รอยแกะเกา หรือรูขุมขนบนใบหน้าให้กลายเป็นฝีหนอง และเกิดภาวะรูขุมขนอักเสบ (Folliculitis) ซึ่งส่งผลเสียต่อผิวพรรณอย่างรุนแรง
•    ไวรัส (Viruses): ในกรณีที่มีผู้อยู่อาศัยหรือผู้ใช้งานเครื่องนอนกำลังเจ็บป่วย พื้นผิวผ้าจะแปรสภาพเป็นจุดพักและแพร่กระจายเชื้อไวรัสได้ตั้งแต่หลายชั่วโมงไปจนถึงหลายวัน ขึ้นอยู่กับปัจจัยด้านอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ในห้อง เช่น Norovirus (ไวรัสที่ก่อให้เกิดโรคทางเดินอาหารและลำไส้อักเสบ) ซึ่งมีความทนทานต่อสภาพแวดล้อมสูงมาก หรือ Rhinovirus (ไวรัสไข้หวัดทั่วไป) ที่พร้อมจะปนเปื้อนติดมือของเราเมื่อไปสัมผัสหมอน แล้วเข้าสู่ร่างกายเมื่อเราเผลอขยี้ตาหรือหยิบของกินเข้าปาก

บทบาทที่แท้จริงของห้องปฏิบัติการจุลชีววิทยา (Microbiology Lab): ตรวจอะไร เพื่ออะไร และอย่างไร?
ในแง่ของงานวิทยาศาสตร์นั้น แน่นอนว่าโดยปกติแล้วนักจุลชีววิทยาไม่ได้มานั่งตรวจหาเชื้อบนผ้าปูที่นอนเป็นงานหลัก แต่หน้าที่ที่แท้จริงของห้องปฏิบัติการจุลชีววิทยาคือ "การตรวจวินิจฉัยเพื่อระบุตัวตนของเชื้อก่อโรคในร่างกายมนุษย์ และค้นหาแนวทางการรักษาที่ถูกต้อง" ซึ่งในบริบทของคดีความหรือผู้ป่วยที่มีภาวะติดเชื้อรุนแรง ห้องแลปจะเข้ามามีบทบาทสำคัญดังนี้:

ตรวจเพื่ออะไร
•    เพื่อระบุสายพันธุ์และประเภทของเชื้อ: แยกแยะให้ชัดเจนว่าผู้ป่วยหรือเหยื่อติดเชื้อแบคทีเรีย ไวรัส หรือเชื้อรา ชนิดใดกันแน่ เพราะอาการภายนอกอาจคล้ายกัน แต่การรักษาต่างกันโดยสิ้นเชิง
•    เพื่อหาแนวทางการรักษาที่แม่นยำ (Targeted Therapy): ค้นหายาปฏิชีวนะหรือยาต้านไวรัสที่ตรงจุด รวมถึงการทดสอบความไวต่อยาเพื่อป้องกันปัญหาเชื้อดื้อยา
•    เพื่อสนับสนุนงานพิสูจน์หลักฐาน (Forensic Link): ในคดีอาชญากรรม การระบุชนิดเชื้อจำเพาะจากบาดแผลของเหยื่อเทียบกับเชื้อที่พบบนตัวผู้ต้องสงสัย หรือบนวัตถุพยาน สามารถใช้เป็นหลักฐานเชื่อมโยงความสัมพันธ์ในสถานที่เกิดเหตุได้

ตรวจอย่างไร
•    Conventional Culture & Biochemical Test: นำสิ่งส่งตรวจมาป้ายลงบนจานอาหารเลี้ยงเชื้อ (เช่น Blood Agar หรือ Chocolate Agar) เพื่อเพาะให้เชื้อเจริญเติบโตจนเห็นเป็นกลุ่มก้อน (Colony) จากนั้นทดสอบคุณสมบัติทางชีวเคมี เพื่อยืนยันจำพวกของแบคทีเรีย
•    Staining (การย้อมสี): การย้อมสีแกรม (Gram Stain) เพื่อดูว่าแบคทีเรียเป็นจำพวกแกรมบวก (สีม่วง) หรือแกรมลบ (สีแดง) และดูรูปร่างภายใต้กล้องจุลทรรศน์ เช่น ทรงกลม (Cocci) หรือทรงแท่ง (Rod)
•    Molecular Testing: การตรวจสารพันธุกรรมเพื่อตรวจจับชิ้นส่วน DNA/RNA ของไวรัสหรือแบคทีเรียที่เพาะเลี้ยงยาก ทำให้รู้ผลได้ในเวลาไม่กี่ชั่วโมง

การตรวจวิเคราะห์ทางจุลชีววิทยามีหลายวิธี โดยแต่ละวิธีมีบทบาทและจุดเด่นที่แตกต่างกัน ทั้งนี้ ยังมีอีกหนึ่งเทคโนโลยีที่น่าสนใจและมีประสิทธิภาพสูง รวดเร็วแม่นยำ คือ เทคโนโลยี MALDI-TOF MS เช่น Smart MS 5020 สามารถนำมาใช้เพื่อ เสริมการระบุชนิดของจุลชีพ และเพิ่มประสิทธิภาพการทำงานของห้องปฏิบัติการร่วมกับวิธีการตรวจต่าง ๆ

•    หลักการทำงาน คือ ยิงด้วยเลเซอร์เพื่อทำให้โปรตีนของจุลชีพเกิดการแตกตัวเป็นไอออน ก่อนวัดอัตราส่วนมวลต่อประจุ ด้วยระบบ Time-of-Flight แล้วเปรียบเทียบลายนิ้วมือโปรตีน (Protein Fingerprint) กับฐานข้อมูลจุลชีพภายในเครื่อง เพื่อระบุชนิดของเชื้อได้อย่างรวดเร็ว โดย Smart MS 5020 มาพร้อมซอฟต์แวร์ DL MASS Software System และฐานข้อมูลจุลชีพมากกว่า 5,000 ชนิด ครอบคลุมแบคทีเรียแกรมบวก แกรมลบ ยีสต์ เชื้อรา ไมโคแบคทีเรีย และแบคทีเรียแอนแอโรบิก

อ้างอิง
Arlian, L. G., & Platts-Mills, T. A. (2001). The biology of dust mites and the remediation of mite allergens in allergic disease. Journal of Allergy and Clinical Immunology, 107(3), S406-S413. 
 Woodcock, A. A., Steel, N., Moore, C. B., Howard, S. J., Custovic, A., & Denning, D. W. (2006). Fungal contamination of bedding. Allergy, 61(1), 140–142.